Serwis używa plików cookies, aby mógł lepiej spełniać Państwa oczekiwania. Podczas korzystania z serwisu pliki te są zapisywane w pamięci urządzenia. Zapisywanie plików cookies można zablokować, zmieniając ustawienia przeglądarki. Więcej o plikach cookies możesz przeczytać tutaj.

Autorzy więcej

STREFY DLA „SPECJALNYCH”

Założenia, że dzięki uruchomieniu specjalnych stref ekonomicznych biedniejsze regiony dorównają lepiej rozwiniętym, w Polsce raczej nie sprawdziły się. Zarówno politycy, jak i samorządowcy, lubią się chwalić strefami, niczym dzieci nową, drogą zabawką. Ich aktywność wzmaga się zwłaszcza przed wyborami. Jak wyglądają polskie specjalne strefy ekonomiczne po 20 latach?..

STREFY DLA „SPECJALNYCH”
Przasnyska Strefa Gospodarcza
źródło: fot. M.Bondarczuk

W okolicach, gdzie pomieszkuję, istnieją dwie specjalne strefy ekonomiczne. Ciechanów (razem z Mławą, Płońskiem i Ostrołęką) – jak od kilku lat widnieje w internecie − należy do Warmińsko-Mazurskiej SSE. Mieszkańcy raczej tego nie odczuwają – ponad połowa w ogóle o tym nie wie. Na obrzeżach pobliskiego Przasnysza znajduje się natomiast tzw. Przasnyska Strefa Gospodarcza, a w niej podstrefa TSSE Europark-Wisłosan. Podobno władze powiatu przasnyskiego zawarły umowy z 28 inwestorami, ale przez 5 lat na miejscu pojawiło się zaledwie kilka obiektów.

Zaczęło się w Shannon

Według oficjalnych źródeł zaczęło się od irlandzkiego Shannon. To tam w 1958 r., na terenie upadłego transatlantyckiego portu lotniczego, utworzono specjalną enklawę gospodarczą, do której zaczęto sprowadzać ze świata − bez celnych procedur − rozmaite komponenty, by następnie wytworzone z nich wyroby również na cały świat eksportować. Firmy rejestrujące się i działające w Shannon korzystały także z ulg podatkowych. Celem było ratowanie regionu przed kryzysem – umożliwienie zatrudnienia byłym pracownikom lotniska poprzez nadanie mu nowej funkcji. Projekt powiódł się znakomicie i znalazł wielu − mniej lub bardziej udolnych − naśladowców. Dziś na całym świecie funkcjonuje z różnym skutkiem przeszło 3000 specjalnych stref ekonomicznych (SSE) w ponad 130 krajach.

W rzeczywistości pomysł gospodarczego ożywiania obszarów w oparciu o ustanowione dla nich wyłączne przywileje jest o wiele starszy. Takimi były udogodnienia handlowe nadane już w Cesarstwie Rzymskim portowi Delos. Historycznych korzeni specjalnych stref ekonomicznych można też upatrywać w takich rozwiązaniach, jak zakładanie tzw. wolnych portów (pierwszy – Reggio we Włoszech, w 1547 r.), hanzeatyckie związki miast wzdłuż wybrzeży mórz – Bałtyckiego i Północnego czy w XIII-wiecznej Polsce − lokowanie wsi tzw. „obyczajem wolnych gości” oraz „na prawie niemieckim” lub lokowanie miast na prawie magdeburskim, lubeckim i średzkim.

Hipokryzja rządzących…

Tak w przeszłości - jak i obecnie - tworzenie w tym samym państwie enklaw z łagodniejszymi obciążeniami dla wybrańców obnaża swego rodzaju hipokryzję sprawujących rządy. Dowodzi przede wszystkim, iż świetnie zdają sobie sprawę, że funkcjonujący dotychczas ogólny system podatkowy jest zbyt uciążliwy i hamuje rozwój gospodarczy. Jednocześnie jednak nie chcą po prostu złagodzić go dla wszystkich, z obawy przed znacznym okrojeniem przestrzeni swojej władzy.

W Polsce działa obecnie 14 specjalnych stref ekonomicznych wraz z podstrefami. Pierwszą zarejestrowano, jak wiadomo, w Mielcu w 1995 r. Ich celem miała być rewitalizacja ekonomiczna biedniejszych regionów, ułatwienie rozwoju firmom, zmniejszenie bezrobocia, innowacyjność. Przedsiębiorstwa, którym udaje się uzyskać zezwolenie na działalność w SSE i sprostać narzuconym wymaganiom inwestycyjnym, uzyskują co najmniej prawo do „wakacji” od płacenia podatku CIT. Pozostałe ulgi zależą od indywidualnej oferty konkretnej strefy. Unia Europejska, która docelowo wyklucza istnienie „dwóch prędkości podatkowych” w jednym państwie, przedłużyła możliwość „ulg strefowych” w krajach członkowskich tylko do 2026 r. (wcześniej miały obowiązywać do 2020 r.).

Miażdżące fakty…

Założenia, że dzięki uruchomieniu specjalnych stref ekonomicznych biedniejsze regiony dorównają lepiej rozwiniętym, w Polsce raczej nie sprawdziły się. Inwestorzy, poszukujący dla siebie nowych lokalizacji, z reguły wolą tereny łatwiejsze, czyli bogatsze − lepiej skomunikowane, z nowoczesną infrastrukturą i wykształconą kadrą. Mimo że Światowa Organizacja Handlu (WTO) dopuszcza (art.8.2.b) tworzenie obszarów ulg tylko w regionach, gdzie PKB na głowę mieszkańca nie przekracza 85% średniej krajowej lub stopa bezrobocia wynosi 110% przeciętnej, strefy zakładano w województwach: katowickim, rzeszowskim, gdańskim, krakowskim i mazowieckim – nie spełniających żadnego z tych kryteriów. Gdyby dzisiejszą mapę Polski, z zaznaczonymi regionami biedniejszymi o wysokim bezrobociu, porównać z taką samą sprzed 20 lat, wyglądałyby podobnie.

Polskie SSE w większości pozakładano w rejonach, które bez nich i tak by sobie poradziły. Także większość przedsiębiorstw, które znalazły się w strefach, na ogół stać było na działanie poza nimi bez ulg podatkowych. Ten typ wypaczenia spodziewanych korzyści określa się jako „efekt biegu jałowego”. Prof. Adam Ambroziak ze Szkoły Głównej Handlowej przeanalizował wpływ SSE na rozwój powiatów w latach 2005-2013. Obserwacji poddał zmiany wartości majątku brutto firm, liczbę nowych podmiotów gospodarczych oraz spadek bezrobocia w powiatach z trzech kategorii województw: mających PKB poniżej 45 procent średniej unijnej, 45-60 proc. tej średniej oraz 60-75 proc. Tylko w przedziale średniozamożnych zaistniała istotna różnica (ponad 20 proc.) w majątku firm pomiędzy powiatami posiadającymi strefy i tymi bez nich. Nie było istotnych różnic w kategoriach powiatów z najbogatszych i najbiedniejszych województw.

Wątpliwości nie pozostawiają również badania przeprowadzone przez dr Katarzynę Kopczewską z Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego, dotyczące lat 1995-2012. Według autorki inwestycje rządu i samorządów w infrastrukturę na potrzeby stref do końca 2012 r. pochłonęły ok. 3 mld zł, a zwolnienia podatkowe ok. 10 mld zł, podczas gdy całkowite osiągnięte w tym czasie korzyści wyniosły niemal tyle samo (13,5 mld zł, tj. 17 proc. wszystkich inwestycji). Wyniki podają ponadto, że gminy, w których powstały SSE, po kilku latach ich istnienia znajdowały się w niemal takiej samej sytuacji finansowej, co wcześniej. W opinii dr K. Kopczewskiej zyskałyby więcej inwestując w swoją infrastrukturę zamiast w SSE, przez co przy okazji pozbawiały się przychodów ze zwolnień podatkowych, nawet mimo że ich udział we wpływach z CIT-u stanowił zaledwie 6,71 proc. (w powiatach 1,4 proc.).

Z kolei, z analiz Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego za 2013 r. wynika, że nie wszystkie kraje na świecie uzyskały pozytywne efekty wprowadzenia stref. Obliczono też, iż w badanym roku 2013  - po uwzględnieniu rocznych kosztów wynagrodzeń w SSE, wartości eksportu, importu, CIT-u, sprzedaży krajowej do stref, pomocy publicznej, wydatków na infrastrukturę i wydatków administracyjnych - wynik specjalnych stref ekonomicznych w Polsce wyniósł łącznie… 116,5 mln zł na plusie (tyle, co koszt budowy niecałych 3 km autostrady).

Krytyki nie wytrzymuje argument innowacyjności SSE. W jakim bowiem stopniu za innowacyjne można uznać np. wytwórnie bułek do hamburgerów, maszynek do golenia, czipsów, pieluch albo drukarnie, zakłady pogrzebowe i pralnie?

Po co drożej?...

W kwestii tworzenia nowych miejsc pracy, podam swój osobisty − prosty i chyba najbardziej dobitny – argument. Otóż wg raportu rządu od początku istnienia stref do końca 2014 r. łącznie zainwestowano w nie 102 mld zł, uruchamiając 295,5 tys. stanowisk pracy. Jeżeli podzielimy przez siebie obie liczby, otrzymamy koszt utworzenia jednego (!) miejsca pracy w strefie za przeszło 345 tys. zł (!) Zwykły przedsiębiorca spoza SSE, inwestując np. w otwarcie sklepu 100 tys. zł, zatrudni 2-3 osoby – jeden etat jest zatem 10 razy tańszy (!). Po co robić coś drożej, jak można taniej?

Do tego pytania zdają się stosować − tyle że opacznie – przedstawiciele dużego biznesu, ulokowanego w strefach; „po co płacić wyższe podatki, skoro można niższe?” Skoro drobni ciułacze zza strefowego szlabanu złożą się na ulgi „rekinów”… Nie każdego przecież stać zainwestować min. 100 tys. euro.

Z podobną sytuacją mamy do czynienia w przypadku tzw. inkubatorów przedsiębiorczości – większość początkujących firm, którym nie udało się do nich załapać, dopłaca do ulg podatkowych grupce nielicznych „szczęściarzy”.

Trampolina polityczno-posadowa

Zarówno politycy jak i samorządowcy lubią się chwalić strefami, niczym dzieci nową, drogą zabawką. Ich aktywność wzmaga się zwłaszcza przed wyborami. Prof. Andrzej Cieślik z Katedry Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego na Wydziale Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego wykazał, że specjalne strefy ekonomiczne powstawały nie tam, gdzie były najbardziej potrzebne, ale tam, skąd w okresie ich zakładania w latach 1995-97 pochodziło najwięcej polityków rządzącej wówczas partii – SLD. Odgrywały potem rolę instrumentu w kampaniach wyborczych.

Ale dla tych ludzi SSE to nie tylko przedmiot spektakularnych konferencji prasowych i przedwyborczych wieców. To także miękkie lądowanie na wypadek załamania kariery politycznej. Wiele dobrych etatów w spółkach zarządzających strefami (także korzystających ze zwolnień) przynajmniej wygląda na obsadzane z klucza partyjnego. Rozgłos np. wzbudziło swego czasu pojawienie się w roli przewodniczącej rady nadzorczej Kostrzyńsko-Słubickiej SSE, byłej minister pracy – Jolanty Fedak (PSL).

***

Ktoś pewnie spytałby teraz – „co ci się stało Ulatowski, przecież zawsze byłeś za prostymi, umiarkowanymi podatkami i za wolnością gospodarczą, a tu nagle występujesz przeciwko SSE i ganisz ostoje takich swobód?..”

Zdaję sobie sprawę, że to, co tu napisałem, niekoniecznie spodoba się samorządowcom i mieszkańcom np. wspomnianego Ciechanowa czy Przasnysza – w końcu lepiej mieć określone nadzieje na przyszłość, niż ich nie mieć, nawet jeśli towarzyszy temu tylko złudzenie, że się „samemu dziobie nie będąc dziobanym”. Ja raczej ganię to, co stoi na głowie – zamiast na nogach. Wolałbym, żeby w Polsce − w miejsce tych 14 − była tylko jedna specjalna strefa ekonomiczna, taka od Odry do Bugu (a najlepiej aż po Dniepr…).


Tomasz J. Ulatowski

Data:
Kategoria: Gospodarka
Komentarze 0 skomentuj »
Musisz być zalogowany, aby publikować komentarze.
Dziękujemy za wizytę.

Cieszymy się, że odwiedziłeś naszą stronę. Polub nas na Facebooku lub obserwuj na Twitterze.